Η πνευματική ιδιοκτησία στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης:

Προκλήσεις και ευκαιρίες σε Ευρωπαϊκό επίπεδο σε σχέση με έργα που παράγονται με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης

Για να τύχει προστασίας στα πλαίσια του Δικαίου της Πνευματικής Ιδιοκτησίας ένα έργο θα πρέπει να αποτελεί πνευματική δημιουργία του δημιουργού του και να εμπεριέχεται και να αντικατοπτρίζεται σε αυτό η προσωπικότητα του δημιουργού του.

Η Σύμβαση της Βέρνης (1886), τις πρόνοιες της οποίας ενσωματώνει η Οδηγία για τα Δικαιώματα Πνευματικής Ιδιοκτησίας στην Κοινωνία της Πληροφορίας 2001/29/ΕΚ (InfoSoc), ορίζει στο Άρθρο 2(1) ότι:

“The expression ‘literary and artistic works’ shall include every production in the literary, scientific and artistic domain, whatever may be the mode or form of its expression…”¹

Έτσι ως έργο θεωρείται κάθε πρωτότυπη δημιουργία στην οποία υπάρχει πνευματική συμβολή του δημιουργού, ανεξάρτητα από τη μορφή ή το μέσο έκφρασης.

Διάκριση ιδέας-έκφρασης της ιδέας
Ιδιαίτερα σημαντικό και ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι η πνευματική ιδιοκτησία προστατεύει την έκφραση της ιδέας και όχι την ίδια την ιδέα. Αυτό δηλαδή που ουσιαστικά προστατεύεται είναι η συγκεκριμένη μορφή με την οποία αυτή η ιδέα εκφράζεται, προστατεύοντας έτσι η διάκριση αυτή τη δημιουργικότητα και την ελευθερία έκφρασης. (Άρθρο 2-WIPO copyright treaty).

Πρωτοτυπία
Η πρωτοτυπία είναι ουσιώδης προϋπόθεση για την προστασία ενός έργου από το δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας, παρόλο που καμία ευρωπαϊκή οδηγία δεν αναφέρεται και δεν αποδίδει την έννοια της πρωτοτυπίας ως τέτοια προϋπόθεση. Νομολογιακά προκύπτει ότι ένα έργο είναι πρωτότυπο όταν αντικατοπτρίζει την προσωπικότητα του δημιουργού του, όταν αποτελεί δηλαδή πνευματικό του δημιούργημα. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι το έργο θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα ελεύθερων και δημιουργικών επιλογών του δημιουργού, χωρίς τεχνικούς ή άλλους εξωτερικούς περιορισμούς.

Η ανθρώπινη δημιουργικότητα αποτελεί ουσιαστικά στοιχείο ουκ άνευ, απαραίτητο δηλαδή ώστε να μπορούν να αποδοθούν πνευματικά δικαιώματα, με το Δικαιο Πνευματικής Ιδιοκτησίας να έχει βασισθεί κατεξοχήν στο ανθρωποκεντρικό στοιχείο της δημιουργικότητας.

Εδώ ακριβώς έγκειται και το ζήτημα του κατά πόσο ένα έργο που έχει παραχθεί από ή με Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να τύχει τέτοιας προστασίας στα πλαίσια του Δικαίου Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Στο σημείο αυτό υπεισερχόμαστε και στη σημασία της πρωτοτυπίας ως αναγκαία προϋπόθεση καθότι αυτή συνδέεται άρρηκτα με την ανθρώπινη δημιουργική επιλογή και τη δημιουργική ελευθερία του προσώπου κατά τρόπο που αυτή να αντανακλά την προσωπικότητά του οδηγώντας σε έργα υποκείμενα σε πνευματικά δικαιώματα.

Συνακόλουθα προκύπτει εδώ το ερώτημα πώς θα μπορούσε να αποδοθεί δημιουργική επιλογή στα έργα που παράγονται από ή με Τεχνητή Νοημοσύνη όταν αυτή δεν προέρχεται από άνθρωπο αλλά μέσω αλγοριθμικής διαδικασίας. Ή μήπως είναι αρκετό το γεγονός ότι για να δημιουργηθεί το έργο με Τεχνητή Νοημοσύνη απαιτείται ανθρώπινη συμβολή (πχ μέσω prompt engineering κλπ); Σε αυτό το σημείο η συμβολή του ανθρώπου στη διαδικασία δημιουργίας έργου μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να παρουσιάζει διαβαθμίσεις οδηγώντας κατ’ επέκταση στην απόδοση προστασίας ή μη στη βάση του Δικαίου Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Όταν δηλαδή η παραγωγή και δημιουργία έργου είναι πλήρως αυτόνομη, χωρίς δηλαδή ανθρώπινη παρέμβαση, το παραγόμενο έργο πιθανόν να μην προστατεύεται. Όταν όμως υπάρχει ανθρώπινη συμβολή (όπως η διαμόρφωση ρυθμίσεων, η σύνταξη prompts κλπ) θα μπορούσε να στοιχειοθετήσει ανθρώπινη δημιουργικότητα που να δικαιολογεί κατ’ επέκταση την παροχή προστασίας.

Είναι προφανές ότι το ισχύον νομικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν καλύπτει τις περιπτώσεις των έργων που παράγονται από ή με Τεχνητή Νοημοσύνη καθότι δεν έχει θεσπισθεί -ακόμη- ειδική ρύθμιση για την αναγνώριση τέτοιων δικαιωμάτων και τέτοιων έργων. Η δε σχετική Νομολογία του ΔΕΕ είναι στο παρόν στάδιο περιορισμένη και η οποία ωστόσο δεν αμφισβητεί κανείς ότι θα εξελιχθεί ταχέως τα επόμενα χρόνια πάνω σε αυτό το ζήτημα.

Ωστόσο αν και δεν υπάρχει μέχρι στιγμής νομολογία για έργα που παράγονται από Τεχνητή Νοημοσύνη, ορισμένες υποθέσεις μπορούν να ειδωθούν αναλογικά.

Στην υπόθεση Autobahnmaut  (Germany, Federal Court of Justice, 2014), κρίθηκε ότι τα δεδομένα που παράγονται αυτόματα από συστήματα ελέγχου διοδίων δεν προστατεύονται λόγω απουσίας του στοιχείου της ανθρώπινης δημιουργικότητας.

Στην υπόθεση Naruto v Slater (US District Court for the District of Montana, 2018), το Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών αποφάνθηκε ότι μη ανθρώπινο ον δεν μπορεί να αποκτήσει δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Στην υπόθεση Stephen Thaler v Commissioner of Patents [2022] FCA 879 (Australia), o Thaler υπέβαλε αίτηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας ισχυριζόμενος ότι η εφεύρεση είχε δημιουργηθεί από ένα σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης με την ονομασία “Dabus” και κατ΄επέκταση ως εφευρέτης δηλωνόταν το Dabus. Στην εν λόγω υπόθεση κρίθηκε ότι ο εφευρέτης πρέπει να είναι μόνο φυσικό πρόσωπο, δείχνοντας έτσι ότι προς το παρόν, το νομικό πλαίσιο αντιμετωπίζει την Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο και όχι ως αυτόνομο εφευρέτη κατά τρόπο που να μπορεί να του απονεμηθεί προστασία, επιβεβαιώνοντας την παραδοσιακή ανθρωποκεντρική προσέγγιση.

Στην υπόθεση Nova Productions Ltd v Mazooma Games Ltd [2007] EWCA Civ 219, η Nova Productions κατείχε πνευματικά δικαιώματα για ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι μπιλιάρδου, με τη Mazooma να έχει δημιουργήσει παρόμοιο παιχνίδι με τη βοήθεια προγραμματιστή. Η Nova ισχυρίστηκε ότι υπήρξε παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων και ότι οι παίκτες ή το λογισμικό της Mazooma αντέγραψαν την οπτική μορφή του παιχνιδιού. Το Δικαστήριο επιβεβαίωσε την αρχή ότι ο υπολογιστής δεν μπορεί να είναι δημιουργός, εδραιώνοντας την αρχή ότι τα έργα που παράγονται από υπολογιστικά συστήματα δεν μπορούν να αποδοθούν σε μηχανές αλλά σε φυσικά πρόσωπα καθότι οι εικόνες που παράγει το λογισμικό ανήκουν στον προγραμματιστή και όχι στον υπολογιστή.

Η πιο πάνω υπόθεση μπορεί να ειδωθεί αναλογικά υπό τη σκοπιά της Τεχνητής Νοημοσύνης με την έννοια ότι, θα μπορούσε να αποδοθεί προστασία σε ένα έργο που παράγεται μέσω Τεχνητής Νοημοσύνης – εφόσον βεβαίως υπάρχει ανθρώπινη συμβολή στη δημιουργία του και όχι αυτόνομη παραγωγή-, ωστόσο ως δημιουργός του έργου αυτού και κατ’ επέκταση φορέας δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, να χαρακτηρισθεί ο δημιουργός/χρήστης που καθοδηγεί την Τεχνητή Νοημοσύνη και όχι η μηχανή.